De taalquiz op Instagram heeft inmiddels een trouwe schare fans. Onder die fans zijn aardig wat fanatiekelingen te vinden. Er zijn drie deelnemers die meer dan honderd punten hebben gescoord in de maand oktober. Er is maar één deelnemer die bijna alle vragen goed had. Kortom: de extra uitleg van de woorden van oktober om er wat van te leren.

In groten getale

Tegenwoordig worden veel van de naamvallen niet meer gebruikt, dus is deze regel ook verouderd. Beter kun je gewoon de staande uitdrukkingen uit je hoofd leren. Of de wat modernere synoniemen: ‘in grote aantallen’ of ‘massaal’. Let op: vervangen door ‘in grote getallen’ is niet correct.⁠

Kippenei

Ja, een lastige. Want waarom is het een kippenei? Want natuurlijk komt een ei maar uit één kip en niet uit twee of meer kippen. Kippe-ei zou dus meer voor de hand hebben gelegen. Kippeëi niet, want er is sprake van klinkerbotsing.⁠
Maar, naast de regels over samenstellingen, is er ook de regel van de tussen-n:⁠

Als het eerste gedeelte van het woord alleen een meervoud heeft op -en en niet (ook) op -es, dan schrijven we een tussen-n in de samenstellingen met dat eerste deel.⁠

Het is daarom dus kippenei, want het meervoud van kip is kippen en niet kippes :)⁠ En ik denk dat de 🐔 eerder was dan het 🥚 ;)⁠

Minuscuul

Ook al zou je denken dat het om iets kleins gaat en het dus miniscuul zal zijn, is het juiste antwoord minuscuul.⁠
Het woord miniscuul komt namelijk van het Franse minuscule en dat gaat zelfs weer helemaal terug naar het Latijn: minusculus.⁠

Orang-oetan (of orang-oetang)

De orang-oetan is een mensaap en het woord komt oorspronkelijk van het Maleise woord ‘orang-(h)utan’, wat te vertalen is met bosmens.⁠

In het Nederlands heb je twee manieren waarop het woord geschreven kan worden, in de opdracht stond uiteraard maar één van die twee manieren. Het juiste antwoord is dan ook orang-oetan.⁠

Meedogenloos

Oei, deze was veeeel te makkelijk! Bijna iedereen had deze goed!⁠

Misschien kwam dat ook wel omdat het een beetje een instinker was. In het woord meedogenloos is geen sprake van een tussen-n, het is gewoon een samenvoeging van meedogen en loos. Uiteraard blijft die n dan gewoon staan.⁠

Meedogenloos heeft trouwens ontzettend veel synoniemen: genadeloos, gewetenloos, harteloos, barbaars, keihard, koud, ongenadig, onbewogen, niets ontziend, hardvochtig, onbarmhartig, ongevoelig, onverbiddelijk, wreed, streng, vastberaden en nog veel meer!

Tweeëndertig

Getallen worden als ze voluit geschreven worden, bijna altijd helemaal aan elkaar geschreven. Alleen na duizend komt een spatie. Woorden als miljoen en miljard staan helemaal los.⁠
Het meervoud van twee, tweeën, wordt zo geschreven omdat de regel is dat het meervoud met -ën gescheven wordt als een woord eindigt op een -ee (behalve dominees, want dat is met een -s).⁠
Om het helemaal lastig te maken: 2,5 kan geschreven worden als tweeënhalf en als twee en een half. (Valt de ‘een’ weg, dan schrijf je het aan elkaar, anders moet je alles los schrijven.⁠

oktober-gooi-en-smijtwerk
Foto: het Groene Boekje

Gooi-en-smijtwerk

Kun je je het normen-en-waardendebat nog herinneren? Ik noemde dat al een instinker, maar deze was misschien nog wel erger, omdat jullie deze dus hadden kunnen weten! 😝⁠

Tenslotte wisten jullie al wel dat als een combinatie van woorden in zijn geheel één begrip is, dat dan overal koppeltekens gebruikt worden in de verbinding.⁠

Dus naast het normen-en-waardendebat en jip-en-janneketaal, is het ook gooi-en-smijtwerk. Maar, niet getreurd, je mag je frustraties nu uiten op iets in je omgeving. Laat iedereen maar een sterk staaltje zien van je eigen gooi-en-smijtwerk!⁠

Quizzen

Het lijkt heel erg raar om hier twee keer een z te schrijven, maar het juiste antwoord is toch echt quizzen.⁠

Een woord dat eindigt op een medeklinker en een korte klank heeft, heeft in de meervoudvorm namelijk een verdubbeling van de medeklinker.⁠

Denk bij voorbeeld ook aan rat – ratten, bok – bokken en tor – torren.⁠

Etablissement

Een lastige, want veel mensen lijken te weten dat dit woord uit het Frans afkomstig is. In het Frans wordt het met een é geschreven, in het Nederlands niet!⁠

Etablissement is dan ook een weetwoord: zonder accent en met dubbel s.⁠

Fietsster

Er is een verschil tussen skister en skiester. Een skister is persoon die uitmuntend is op de ski. Een skiester is een vrouw op skies. Ook zwemster en sportster zijn vrouwen die aan het zwemmen of sporten zijn.⁠

Een fietster is helemaal niets. Een vrouw op de fiets noemen we een fietsster. Het woord fietster zou gaan over een vrouw die op een fiet iets doen (maar dat zal geen fietsen zijn, maar fieten?).⁠

Het foute antwoord was dus fietster.

Foto: Groot woordenboek der Nederlandse taal

Coryfee

Mies Bouwman, Wim Sonneveld, Ron Brandsteder, Linda de Mol en natuurlijk ook Toon Hermans. Het zijn mensen die we zien als coryfee. We noemen het ook wel kopstukken of uitblinkers.⁠

Maar hoe schrijf je het? ⁠
Het woord coryfee komt oorspronkelijk uit het Frans (coryphée). In het Nederlands blijft het dus gewoon met een c en een y geschreven. Kwestie van uit je hoofd leren of gewoon het woord nooit gebruiken omdat het behoorlijk ouderwets is.⁠

Sint-juttemis

Wachten tot sint-juttemis, je zult het maar moeten doen! Eigenlijk bedoelen we dan gewoon te zeggen dat iets nooit gaat gebeuren :)⁠

En dat is echt al honderden jaren een dingetje, want het werd in de 16e eeuw al voor het eerst gebruikt. Andere manieren om hetzelfde te zeggen: als Pasen en Pinksteren op één dag vallen. Maar waarom is ⁠

Maar waarom is sint-juttemis nou niet met een hoofdletter en Pasen en Pinksteren wel? Het wordt tenslotte als een soort feestdag gezien. Nou, heel simpel: het gaat niet om een heilig persoon, een heilig boek of een heilige feestdag, maar om een afgeleid woord daarvan. En die krijgen een kleine letter, tenzij het bijvoorbeeld gaat over een plaatsnaam. ⁠

Dus het is sint-juttemis.

Mozzarella

Gemaakt van de melk van de waterbuffel, is mozzarella een Italiaanse delicatesse. Daar betaal je ook voor. Je hebt ook een koemelkvariant, die is wat geler, volgens kenners veel minder lekker, maar ook goedkoper.⁠

Welke variant je ook neemt: mozzarella. met een kleine letter, dubbel z, dubbel l. Spreek het rustig wat zangerig uit (en bedenk er rustig een knappe Italiaanse man of vrouw (naar behoefte) bij).⁠

Halloween

Namen van feestdagen en (religieuze) feesten worden met een hoofdletter geschreven. Het is dus Halloween met een hoofdletter. Ga je naar een feestje met Halloween, dan is het wel een halloweenfeestje, omdat het dan gaat om een informele aanduiding.

Winnaar van oktober

Een van de meest fanatieke deelnemers aan de taalquiz is ook nog eens erg goed in taal. Voor de tweede keer op rij mag Susanne zich de winnaar van de quiz noemen. Op slechts een kleine afstand verdienen j.a.a.p en linda.j86 een eervolle vermelding!

Wil jij de winnaar van september en oktober opvolgen? Volg dan Troel op Instagram.

Ontvang jij de nieuwsbrief van Troel al? Nee? Zonde, wat die staat vol met leuke informatie, weetjes en handige tips over taal en taalgebruik, voor offline en online zaken! Inschrijven is heel makkelijk, kijk maar!